معرفی کتاب آنسوی مقاومت
کتاب آنسوی مقاومت درباره چیست؟
کتاب آنسوی مقاومت؛ تکنیکهای پیشرفته رواندرمانی نوشته آلن عباس (Allan Abbass) یکی از منابع مهم در زمینه رواندرمانی پویشی کوتاهمدت و بهویژه رواندرمانی پویشی کوتاهمدت فشرده (ISTDP) است. این کتاب با ترجمه دکتر عنایت خلیقیسیگارودی توسط انتشارات ارجمند منتشر شده و تلاش میکند یکی از دشوارترین بخشهای کار رواندرمانی را از زاویهای متفاوت بررسی کند: وقتی بیمار میخواهد تغییر کند، اما همزمان چیزی در او مانع این تغییر میشود، درمانگر چگونه باید این مقاومت را بفهمد و با آن کار کند؟
آنسوی مقاومت صرفاً کتابی درباره تکنیکهای غلبه بر مقاومت نیست. آلن عباس مقاومت را به مجموعهای از فرایندهای ناخودآگاه مرتبط میکند؛ فرایندهایی که میتوانند ریشه در ترومای دلبستگی، اضطراب، دفاعهای ناخودآگاه، هیجانات پردازشنشده و الگوهای رابطهای اولیه داشته باشند. از همین رو، کتاب برای روانشناسان، رواندرمانگران، دانشجویان روانشناسی و علاقهمندان به رویکردهای پویشی، منبعی قابل توجه محسوب میشود.
در نگاه نخست، عنوان کتاب ممکن است این تصور را ایجاد کند که با کتابی درباره «مقاومت بیمار» مواجهیم؛ اما منظور عباس از عبور از مقاومت، صرفاً وادار کردن بیمار به صحبت کردن یا شکستن دفاعهای او نیست.
در این رویکرد، مقاومت چیزی است که باید فهمیده شود.
ممکن است بیماری برای درمان مراجعه کند و حتی آگاهانه خواهان تغییر باشد، اما هر بار که به احساسات مهم و دردناک خود نزدیک میشود، اضطراب او افزایش پیدا کند، موضوع بحث را عوض کند، سکوت کند، بیش از حد عقلانی صحبت کند، احساساتش را از خود دور نگه دارد یا به شکلهای مختلف از تجربه هیجانی فاصله بگیرد.
از دیدگاه روانپویشی، این رفتارها الزاماً به معنای «همکاری نکردن» بیمار نیستند. گاهی مقاومت همان راهی است که روان برای محافظت از فرد در برابر هیجاناتی که تحمل یا پردازش آنها دشوار است، ایجاد کرده است.
بنابراین سؤال مهم کتاب این نیست که:
«چطور مقاومت بیمار را از بین ببریم؟»
بلکه سؤال دقیقتر این است:
«این مقاومت در برابر چه چیزی از بیمار محافظت میکند؟»
همین تغییر زاویه دید، یکی از جذابترین ویژگیهای کتاب آنسوی مقاومت است.
آلن عباس و رویکرد رواندرمانی پویشی کوتاهمدت
آلن عباس، روانپزشک، پژوهشگر و استاد روانپزشکی و روانشناسی در دانشگاه دالهاوزی کانادا است و بخش مهمی از فعالیت حرفهای او به مطالعه و آموزش رواندرمانیهای پویشی کوتاهمدت، بهویژه ISTDP اختصاص داشته است. او همچنین بنیانگذار Centre for Emotions and Health در دانشگاه دالهاوزی است.
کتاب Reaching Through Resistance نیز در امتداد سنت درمانهای پویشی کوتاهمدت و کارهای چهرههایی مانند حبیب داوانلو و دیگر پیشگامان این حوزه نوشته شده است. کتاب تلاش میکند میان فهم روانپویشی و مداخله بالینی ارتباطی روشن برقرار کند و به درمانگر نشان دهد که چگونه میتوان فرایندهای ناخودآگاه را در لحظهای که در اتاق درمان ظاهر میشوند، شناسایی و با آنها کار کرد.
ترومای دلبستگی؛ نقطه شروع فهم مقاومت
یکی از مفاهیم مهم کتاب، Attachment Trauma یا ترومای دلبستگی است.
برای فهم مقاومت، عباس به رابطههای اولیه بازمیگردد. کودک برای رشد طبیعی به رابطهای نیاز دارد که در آن بتواند هیجانات خود را در حضور یک فرد مهم تجربه و پردازش کند. وقتی این رابطه به دلایلی مانند فقدان، جدایی، بدرفتاری، بیماری یا در دسترس نبودن والد دچار اختلال میشود، کودک ممکن است با هیجاناتی مواجه شود که هنوز ظرفیت روانی لازم برای پردازش آنها را ندارد.
در چنین شرایطی، دفاعها میتوانند به راهی برای ادامه زندگی تبدیل شوند.
کودکی که نمیتواند خشم، درد، اشتیاق و احساس فقدان خود را در رابطهای امن تجربه کند، ممکن است بهتدریج از همین هیجانات فاصله بگیرد. بعدها، این فاصله گرفتن میتواند در روابط نزدیک نیز خود را نشان دهد؛ جایی که صمیمیت به جای امنیت، اضطراب ایجاد میکند.
در نتیجه، آنچه در بزرگسالی «مقاومت» به نظر میرسد، گاهی ادامه همان راهبرد قدیمی برای محافظت از خود است.
کتاب آنسوی مقاومت آلن عباس
انتقال و انتقال متقابل در کتاب آنسوی مقاومت
یکی دیگر از محورهای مهم کتاب، انتقال (Transference) و انتقال متقابل (Countertransference) است.
درمانگر فقط شنونده روایتهای بیمار نیست. رابطه درمانی میتواند بسیاری از الگوهای رابطهای گذشته بیمار را دوباره فعال کند.
بیمار ممکن است احساسات، انتظارات و ترسهایی را که در روابط اولیه خود تجربه کرده، در رابطه با درمانگر نیز تجربه کند. در نتیجه، درمانگر میتواند به فردی تبدیل شود که بیمار در برابر او همان اضطراب، خشم، نیاز، ترس از طرد یا اشتیاق به نزدیکی را تجربه میکند.
اما داستان به بیمار محدود نمیشود.
درمانگر نیز ممکن است در برابر بیمار احساساتی را تجربه کند که بخشی از آنها اطلاعات مهمی درباره فرایند رابطه درمانی در اختیار او قرار میدهند.
عباس در کتاب، انتقال متقابل را نیز به شکل متمایزی بررسی میکند و میان شکلهای مختلف آن تمایز قائل میشود. همین موضوع به درمانگر کمک میکند تا احساسات خود را نه صرفاً بهعنوان «واکنش شخصی»، بلکه گاهی بهعنوان دادهای بالینی برای فهم فرایند درمان در نظر بگیرد.
البته این به معنای آن نیست که هر احساسی که درمانگر تجربه میکند، مستقیماً متعلق به بیمار است. یکی از ظرافتهای کار بالینی دقیقاً در تشخیص همین تفاوت قرار دارد.
اضطراب و دفاعهای ناخودآگاه
در بخش نظری کتاب، رابطه میان اضطراب و دفاع جایگاه مهمی دارد.
وقتی هیجانی فعال میشود که فرد ظرفیت تحمل آن را ندارد، اضطراب میتواند افزایش پیدا کند. روان برای کاهش این اضطراب به دفاع متوسل میشود.
این دفاعها ممکن است در سطح رفتار کاملاً معمولی به نظر برسند:
تغییر موضوع، سکوت، صحبت بیش از حد، عقلانیسازی، فاصله گرفتن از تجربه بدنی، بیاهمیت جلوه دادن یک موضوع یا حتی تبدیل کردن تجربه هیجانی به یک بحث کاملاً منطقی.
اما برای درمانگر پویشی، این تغییرات میتوانند نشانههایی از آنچه در لایههای عمیقتر روان در حال رخ دادن است باشند.
به همین دلیل، کتاب بر ارزیابی اضطراب و مسیرهای بروز آن تأکید میکند. در معرفی انگلیسی کتاب نیز از ارزیابی مسیرهای اضطراب ناخودآگاه، سطح مقاومت و آستانه تحمل هیجان بهعنوان مهارتهای اصلی مورد آموزش یاد شده است.
تجربه جسمی هیجانات؛ وقتی بدن قبل از کلمات صحبت میکند
یکی از بخشهای جالب کتاب، توجه به تجربه جسمی هیجانات است.
در رواندرمانی پویشی، هیجان صرفاً یک مفهوم ذهنی نیست. هیجان میتواند در بدن نیز تجربه شود؛ در تنفس، فشار عضلانی، ضربان قلب، احساس گرفتگی، تغییرات حرکتی یا سایر واکنشهای جسمانی.
بنابراین درمانگر تنها به این سؤال توجه نمیکند که بیمار «چه میگوید»، بلکه به این موضوع نیز توجه دارد که هنگام نزدیک شدن به یک موضوع چه اتفاقی در بدن او رخ میدهد.
این نگاه میتواند به درمانگر کمک کند تا پیش از آنکه بیمار کاملاً از تجربه هیجانی خود فاصله بگیرد، تغییرات اضطراب و فرایندهای دفاعی را شناسایی کند.
از نظریه بالینی تا اتاق درمان
یکی از نقاط قوت اصلی آنسوی مقاومت این است که کتاب در سطح نظری باقی نمیماند.
بخش دوم کتاب به کاربرد بالینی اختصاص دارد و موضوعاتی مانند آغاز درمان، شناسایی نبودن سیگنال، شدتهای مختلف مقاومت، فشار، شفافسازی، چالش و مواجهه را بررسی میکند. سپس نویسنده بیماران را بر اساس سطح مقاومت و ساختار شخصیت، به شکلهای متفاوتی مورد بحث قرار میدهد.
این ساختار باعث میشود کتاب برای درمانگری که میخواهد بداند «در جلسه درمان دقیقاً چه کاری باید انجام دهم؟» کاربرد بیشتری داشته باشد.
کتاب بهجای اینکه یک تکنیک واحد را برای همه بیماران تجویز کند، بر ارزیابی بیمار و انتخاب مداخله متناسب با میزان مقاومت، سطح اضطراب، ظرفیت تحمل هیجان و ساختار شخصیت تأکید میکند.
انواع مراجع در اتاق درمان؛ چرا یک تکنیک برای همه مناسب نیست؟
یکی از نکات مهم در کتاب این است که بیماران از نظر میزان مقاومت و ظرفیت روانی یکسان نیستند.
در فهرست مطالب، عباس از بیمار با مقاومت کم تا بیمارانی با مقاومت شدید، واپسرانی، ساختار منش شکننده و ساختار منش بسیار شکننده حرکت میکند. این تقسیمبندی نشان میدهد که مداخله درمانی باید با ظرفیت روانی بیمار متناسب باشد.
در بیماری که مقاومت کمی دارد، ممکن است ورود آزادانهتر به تجربه هیجانی امکانپذیر باشد.
اما در بیماری که مقاومت شدید یا ساختار شخصیت شکنندهتری دارد، فشار بیش از اندازه میتواند نتیجه معکوس داشته باشد. بنابراین درمانگر باید بداند چه زمانی باید نزدیک شود، چه زمانی باید سرعت را کاهش دهد و چه زمانی لازم است ابتدا ظرفیت بیمار برای تجربه و تحمل هیجان افزایش پیدا کند.
این مسئله، کتاب را از یک مجموعه ساده از «تکنیکهای رواندرمانی» فراتر میبرد.
چرا عنوان کتاب «آنسوی مقاومت» است؟
شاید مهمترین ایده کتاب را بتوان در خود عنوان آن خلاصه کرد.
درمانگر قرار نیست در مقابل مقاومت بیمار بایستد.
قرار است از خلال مقاومت به چیزی که زیر آن قرار دارد برسد.
زیر سکوت ممکن است ترس باشد.
زیر خشم ممکن است درد باشد.
زیر عقلانیسازی ممکن است هیجانی باشد که تحمل آن دشوار است.
و زیر اجتناب از صمیمیت ممکن است تجربهای قدیمی از فقدان، طرد یا ناامنی قرار داشته باشد.
در این نگاه، مقاومت پایان فرایند درمان نیست؛ دروازهای به سوی فرایند ناخودآگاه بیمار است.
به همین دلیل، عنوان انگلیسی کتاب یعنی Reaching Through Resistance نیز معنای دقیقی دارد: رسیدن به فرد و تجربه هیجانی او، از خلال مقاومت.
فهرست مطالب کتاب آنسوی مقاومت
کتاب در دو بخش اصلی تنظیم شده است.
بخش اول: فراروانشناسی جدیدی برای ناخودآگاه
- فصل اول: ترومای دلبستگی، انتقال و انتقال متقابل
- فصل دوم: اضطراب و دفاعهای ناخودآگاه
- فصل سوم: طیف بیماران مناسب
- فصل چهارم: احساسات مرکب انتقالی و اتحاد درمانی ناخودآگاه
- فصل پنجم: تجربه جسمی هیجانات
بخش دوم: کاربرد بالینی
- فصل ششم: آغاز کردن درمان
- فصل هفتم: چرا هیچ سیگنالی نیست؟
- فصل هشتم: مقایسه افزایش خفیف، متوسط و شدید انتقال
- فصل نهم: فشار؛ گذر از مقاومت
- فصل دهم: شفافسازی و چالش
- فصل یازدهم: برخورد رودررو
- فصل دوازدهم: بیمار با مقاومت کم؛ ورود آزاد
- فصل سیزدهم: بیمار با مقاومت متوسط؛ سرداب محصور
- فصل چهاردهم: بیمار بهشدت مقاوم؛ قلعه دارای استحکامات
- فصل پانزدهم: مقاومت شدید همراه با واپسرانی؛ زندانی فلجشده
- فصل شانزدهم: ساختار منش شکننده؛ وحشت در سیاهچال
- فصل هفدهم: ساختار منش بسیار شکننده؛ شکسته و وحشتزده
در پایان نیز ضمیمهای درباره مبانی تجربی رواندرمانی پویشی کوتاهمدت و رواندرمانی پویشی کوتاهمدت فشرده ارائه شده است.
ویژگی کتاب آنسوی مقاومت
یکی از ویژگیهایی که کتاب را برای مطالعه بالینی جذاب میکند، استفاده گسترده از وینیتهای بالینی و نمونههای درمانی است.
این مثالها کمک میکنند مفاهیمی که در حالت نظری ممکن است انتزاعی به نظر برسند، در فضای واقعی اتاق درمان دیده شوند. ناشر انگلیسی کتاب نیز بر استفاده گسترده از نمونههای بالینی و تلاش کتاب برای نشان دادن مراحل ارزیابی مقاومت و مداخله در برابر آن تأکید کرده است.
برای دانشجویی که در حال یادگیری رواندرمانی پویشی است، این ویژگی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا فاصله میان دانستن یک مفهوم و توانایی تشخیص آن در جلسه درمان بسیار زیاد است.
کتاب آنسوی مقاومت برای چه کسانی مناسب است؟
مطالعه این کتاب بیش از همه برای افرادی مناسب است که با کار بالینی و رواندرمانی سروکار دارند، از جمله:
- روانشناسان و رواندرمانگران
- دانشجویان روانشناسی و مشاوره
- کارورزان و درمانگران تازهکار
- درمانگران علاقهمند به رویکرد روانپویشی
- متخصصانی که با بیماران پیچیده یا مقاوم به درمان کار میکنند
- علاقهمندان به رواندرمانی پویشی کوتاهمدت و ISTDP
البته کتاب صرفاً برای درمانگران باتجربه نوشته نشده است. خود ناشر نیز آن را برای درمانگران در سطوح مختلف تجربه معرفی میکند؛ بهویژه برای کسانی که میخواهند درک دقیقتری از مقاومت و روشهای کار با بیماران پیچیده و مقاوم به درمان پیدا کنند.
آیا کتاب آنسوی مقاومت برای دانشجویان روانشناسی مناسب است؟
اگر دانشجو صرفاً به دنبال یک کتاب مقدماتی درباره رواندرمانی است، احتمالاً آنسوی مقاومت بهترین نقطه شروع نیست.
اما اگر دانشجو با مفاهیمی مانند ناخودآگاه، انتقال، دفاع، اضطراب، دلبستگی و رواندرمانی پویشی آشنایی نسبی داشته باشد، کتاب میتواند یک منبع بسیار مفید برای عبور از سطح نظری و نزدیک شدن به کار بالینی باشد.
بهخصوص مثالهای بالینی کتاب کمک میکنند دانشجو ببیند یک مفهوم روانپویشی چگونه در گفتوگوی واقعی درمانگر و بیمار خود را نشان میدهد.
آیا آنسوی مقاومت همان ISTDP است؟
کتاب ارتباط بسیار نزدیکی با رواندرمانی پویشی کوتاهمدت فشرده (ISTDP) دارد و تکنیکها و مفاهیم آن در سنت این رویکرد قرار میگیرند؛ اما بهتر است کتاب را صرفاً یک «کتاب آموزش تکنیک» در نظر نگیریم.
عباس در کتاب ابتدا تلاش میکند مدل خود از عملکرد ناخودآگاه، اضطراب، دفاع، هیجان و مقاومت را توضیح دهد و سپس نشان دهد این مفاهیم چگونه به ارزیابی و مداخله بالینی تبدیل میشوند.
بنابراین مطالعه آن زمانی بیشترین فایده را دارد که خواننده به دنبال فهم منطق پشت مداخله باشد، نه صرفاً حفظ کردن تکنیکها.
آیا خواندن آنسوی مقاومت ارزش دارد؟
آنسوی مقاومت کتابی برای زمانی است که بخواهیم از توصیف رفتار بیمار فراتر برویم و بپرسیم در لایههای عمیقتر چه اتفاقی در حال رخ دادن است.
بیماری که سکوت میکند، فقط «ساکت» نیست.
بیماری که موضوع را عوض میکند، لزوماً «همکاری نمیکند».
بیماری که از احساساتش فاصله میگیرد، شاید صرفاً «سرد» نباشد.
در نگاه روانپویشی، هر یک از این رفتارها میتواند بخشی از یک فرایند پیچیدهتر باشد؛ فرایندی که با اضطراب، دفاع، هیجان، تجربههای رابطهای اولیه و ظرفیت فرد برای تحمل احساسات ارتباط دارد.
ارزش اصلی کتاب عباس نیز دقیقاً در همین نقطه است: کمک میکند مقاومت را نه بهعنوان مانعی در برابر درمان، بلکه بهعنوان مسیری برای فهم عمیقتر بیمار ببینیم.
برای درمانگری که میخواهد از «دانستن مفاهیم روانپویشی» به سمت «دیدن و کار کردن با آنها در اتاق درمان» حرکت کند، آنسوی مقاومت میتواند منبعی جدی و قابل تأمل باشد.
مشخصات کتاب آنسوی مقاومت
عنوان: آنسوی مقاومت؛ تکنیکهای پیشرفته رواندرمانی
عنوان انگلیسی: Reaching Through Resistance: Advanced Psychotherapy Techniques
نویسنده: آلن عباس (Allan Abbass)
مترجم: عنایت خلیقیسیگارودی
ناشر: انتشارات ارجمند
حوزه: رواندرمانی پویشی، رواندرمانی پویشی کوتاهمدت و ISTDP
تعداد صفحات نسخه فارسی: ۴۴۰ صفحه
شابک: 978-600-200-626-4
اگر به دنبال مطالعه منابع تخصصی در حوزه رواندرمانی پویشی، روانکاوی، دلبستگی و تکنیکهای بالینی هستید، آنسوی مقاومت میتواند یکی از منابع ارزشمند برای اضافه کردن به کتابخانه تخصصی شما باشد.
این مطلب توسط گروه آموزشی سایکوداک تهیه شده است.
