نشانه های خطر خودکشی در نوجوان؛ از کجا بفهمیم نوجوان در خطر است؟

خودکشی در نوجوانان یکی از موضوعات مهم در حوزه سلامت روان است که نباید نسبت به آن بی تفاوت بود. دوران نوجوانی با تغییرات جسمی، عاطفی، اجتماعی و روانی زیادی همراه است و گاهی فشارهای مختلف می توانند احساس ناامیدی، تنهایی یا درماندگی را در نوجوان افزایش دهند.

البته ناراحتی، عصبانیت، گوشه گیری یا افت تحصیلی به تنهایی به معنی وجود افکار خودکشی نیست. اما زمانی که چند نشانه به صورت همزمان ظاهر می شوند، شدت آنها افزایش پیدا می کند یا رفتار نوجوان به شکل محسوسی نسبت به گذشته تغییر می کند، لازم است موضوع جدی گرفته شود.

شناخت نشانه های خطر خودکشی در نوجوان می تواند به والدین کمک کند تا تغییرات مهم را زودتر ببینند و قبل از اینکه شرایط شدیدتر شود، برای دریافت کمک تخصصی اقدام کنند. متخصصان سلامت روان نیز تاکید می کنند که صحبت درباره مرگ، ناامیدی، احساس سربار بودن، انزوا، تغییرات شدید خلق، تغییر خواب و غذا و رفتارهای پرخطر می توانند از علائم هشدار دهنده باشند.

خودکشی در نوجوانان چرا موضوع مهمی است؟

نوجوان ممکن است همیشه نتواند احساسات خود را به شکل واضح بیان کند. گاهی به جای اینکه بگوید «حال خوبی ندارم»، ممکن است بیشتر عصبانی شود، از خانواده فاصله بگیرد، در اتاق خود بماند، افت تحصیلی پیدا کند یا علاقه خود را به فعالیت هایی که قبلا دوست داشته از دست بدهد.

به همین دلیل والدین نباید فقط به حرف های مستقیم نوجوان توجه کنند. تغییرات رفتاری نیز می توانند اطلاعات مهمی درباره وضعیت روانی او ارائه دهند.

البته وجود یک علامت به تنهایی به معنی خطر قطعی نیست. چیزی که اهمیت بیشتری دارد، ترکیب نشانه ها، شدت آنها، تازگی تغییرات و وجود عوامل خطر است.

اگر نوجوان درباره مرگ یا خودکشی صحبت کند، موضوع باید جدی گرفته شود و نباید آن را صرفا جلب توجه، لجبازی یا تهدید تلقی کرد.

مهم ترین نشانه های خطر خودکشی در نوجوان

1. صحبت کردن درباره مرگ یا خودکشی

یکی از مهم ترین نشانه های هشدار، صحبت مستقیم یا غیرمستقیم درباره مرگ و خودکشی است. ممکن است نوجوان درباره مردن، نبودن، تمام شدن زندگی یا اینکه دیگر نمی خواهد ادامه دهد صحبت کند. گاهی نیز ممکن است چنین حرف هایی را در قالب شوخی یا کنایه بیان کند.

جملاتی مانند «کاش اصلا نبودم»، «دیگه نمیخوام ادامه بدم»، «همه بدون من راحت ترن» یا «هیچ راهی وجود نداره» نباید بدون توجه از کنار والدین عبور کنند.

صحبت درباره خودکشی به معنی قطعی بودن اقدام نیست، اما یکی از نشانه هایی است که نیاز به توجه و بررسی فوری دارد.

2. احساس ناامیدی و بی آینده بودن

نوجوانی که احساس می کند هیچ چیز بهتر نمی شود ممکن است آینده را کاملا تاریک ببیند. او ممکن است تصور کند مشکلات فعلی برای همیشه ادامه پیدا می کنند و هیچ راهی برای تغییر شرایط وجود ندارد.

احساس ناامیدی، گرفتار شدن و نداشتن دلیل برای ادامه زندگی از جمله نشانه هایی هستند که در ارزیابی خطر خودکشی اهمیت دارند.

3. احساس سربار بودن

یکی دیگر از نشانه های مهم، این باور است که نوجوان برای خانواده یا اطرافیان خود دردسر و بار اضافی است.

ممکن است بگوید:

«من فقط باعث دردسرم.»

«اگر من نبودم، خانواده ام راحت تر بودند.»

«همه به خاطر من اذیت میشن.»

چنین افکاری را نباید صرفا غر زدن یا حساسیت نوجوانانه در نظر گرفت، مخصوصا اگر همراه با ناامیدی، انزوا یا صحبت درباره مرگ باشد.

4. گوشه گیری و فاصله گرفتن از دیگران

تغییر در روابط اجتماعی نیز می تواند یکی از نشانه های مهم باشد. ممکن است نوجوانی که قبلا با دوستانش ارتباط داشته، ناگهان بیشتر در اتاق خود بماند، از جمع خانوادگی فاصله بگیرد یا دیگر علاقه ای به دیدن دوستان خود نداشته باشد.

البته نوجوانان معمولا به استقلال بیشتری نیاز دارند و کمی فاصله گرفتن از والدین در این سن طبیعی است. نگرانی زمانی بیشتر می شود که این تغییر شدید، ناگهانی و همراه با سایر نشانه های هشدار باشد.

5. تغییر شدید در خواب

خواب نوجوان نیز می تواند تحت تاثیر مشکلات روانی قرار بگیرد. خوابیدن بسیار بیشتر از قبل، بی خوابی، بیدار شدن های مکرر یا تغییر قابل توجه در الگوی خواب می تواند یکی از نشانه های ناراحتی روانی باشد.

تغییر خواب به تنهایی نشانه خودکشی نیست، اما اگر همراه با ناامیدی، انزوا، افت عملکرد و صحبت درباره مرگ باشد، باید جدی تر بررسی شود.

6. تغییر اشتها و عادات غذایی

تغییر محسوس در اشتها نیز می تواند همراه با مشکلات روانی دیده شود. ممکن است نوجوان نسبت به گذشته بسیار کمتر یا بیشتر غذا بخورد یا تغییر قابل توجهی در عادات غذایی او ایجاد شود.

این نشانه زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که همزمان با تغییرات خلقی، افت تحصیلی، انزوا یا سایر علائم هشدار مشاهده شود.

اهمیت توجه به سلامت روان نوجوان

7. از دست دادن علاقه به فعالیت های مورد علاقه

اگر نوجوان قبلا از ورزش، موسیقی، دوستان، بازی، فعالیت های خانوادگی یا سرگرمی های مورد علاقه خود لذت می برد اما ناگهان نسبت به آنها بی علاقه شده است، بهتر است وضعیت او بررسی شود.

از دست دادن علاقه و کاهش انرژی می تواند از علائم مشکلات سلامت روان در نوجوانان باشد.

8. تغییرات شدید خلق و رفتار

تغییرات شدید و غیرمعمول در خلق نیز می تواند نشانه مهمی باشد. برای مثال نوجوان ممکن است مدت زیادی بسیار غمگین، تحریک پذیر یا عصبانی باشد یا در مدت کوتاهی تغییرات شدید خلقی نشان دهد.

گاهی نیز ممکن است نوجوانی که برای مدتی بسیار آشفته بوده، ناگهان آرام تر به نظر برسد. به همین دلیل بهتر است والدین فقط آرام شدن ظاهری را نشانه برطرف شدن مشکل ندانند و در صورت وجود سابقه افکار خودکشی یا سایر نشانه های هشدار، موضوع را با متخصص بررسی کنند.

مشاوره روانشناسی در دفتر مشاوره سایکوداک

دفتر مشاوره سایکوداک آماده ارائه خدمات تخصصی روانشناسی و مشاوره در زمینه های فردی، عاطفی، خانوادگی، زوج و نوجوان است.

اگر برای مدیریت مشکلات و بهبود شرایط خود به کمک تخصصی نیاز دارید، می توانید از خدمات مشاوره سایکوداک استفاده کنید.

برای تعیین وقت مشاوره با ما تماس بگیرید:

09335765876

9. رفتارهای پرخطر

رفتارهای بسیار خطرناک و بی احتیاطی شدید نیز می توانند زنگ خطر باشند. برای مثال نوجوان ممکن است به شکل غیرمعمولی وارد موقعیت های خطرناک شود، بدون توجه به پیامدها رفتار کند یا نسبت به امنیت خود بی تفاوت شود.

رفتار پرخطر به تنهایی به معنی وجود قصد خودکشی نیست، اما اگر نسبت به گذشته افزایش پیدا کرده باشد یا همراه با سایر نشانه های هشدار دیده شود، نیاز به توجه دارد.

10. افزایش مصرف الکل یا مواد

مصرف الکل یا مواد می تواند وضعیت روانی نوجوان را پیچیده تر کند و در برخی شرایط با افزایش رفتارهای پرخطر همراه شود.

اگر والدین متوجه تغییر ناگهانی در مصرف مواد، الکل یا سایر رفتارهای مرتبط شوند، بهتر است موضوع را جدی بگیرند و برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند.

11. خودآسیب رسانی

رفتارهایی مانند بریدن یا سوزاندن پوست می توانند نشانه وجود پریشانی شدید روانی باشند. خودآسیب رسانی همیشه به معنی قصد خودکشی نیست، اما نباید آن را بی اهمیت دانست. نوجوانی که به خود آسیب می زند به ارزیابی سلامت روان و حمایت تخصصی نیاز دارد.

12. خداحافظی غیرمعمول یا بخشیدن وسایل مهم

گاهی نوجوان ممکن است به شکل غیرمعمولی با اطرافیان خداحافظی کند، وسایل مهم خود را ببخشد یا درباره مرتب کردن امور شخصی صحبت کند.

این رفتارها مخصوصا زمانی اهمیت بیشتری دارند که همراه با صحبت درباره مرگ، ناامیدی یا انزوا باشند.

چه عواملی می توانند خطر خودکشی در نوجوان را افزایش دهند؟

خطر خودکشی معمولا به دلیل یک عامل واحد ایجاد نمی شود و ترکیبی از شرایط فردی، روانی و محیطی می تواند در آن نقش داشته باشد.

برخی عوامل مهم عبارتند از:

• سابقه اقدام به خودکشی
• افسردگی یا سایر مشکلات سلامت روان
• مصرف مواد
• سابقه خودکشی در خانواده
• تجربه خشونت یا سوءاستفاده
• مشکلات شدید خانوادگی
• شکست یا فشار تحصیلی
• مشکلات رابطه با دوستان یا همسالان
• قلدری و آزار در مدرسه
• تجربه فقدان و سوگ
• احساس شرم شدید
• مشکلات عاطفی و روابط نوجوان
• قرار گرفتن در معرض رفتار خودکشی دیگران

وجود یک عامل خطر به معنی این نیست که نوجوان حتما اقدام به خودکشی خواهد کرد. عوامل خطر فقط می توانند احتمال آسیب پذیری را افزایش دهند و باید در کنار نشانه های فعلی نوجوان بررسی شوند.

آیا حرف زدن درباره خودکشی باعث تشویق نوجوان می شود؟

یکی از باورهای اشتباه این است که اگر والدین درباره خودکشی از نوجوان سوال کنند، ممکن است این فکر را در ذهن او ایجاد کنند.

در حالی که پرسیدن مستقیم و آرام درباره افکار خودکشی می تواند به والد کمک کند وضعیت نوجوان را بهتر بشناسد و در صورت وجود خطر، سریع تر برای دریافت کمک اقدام کند.

اگر نگران نوجوان خود هستید، می توانید بدون قضاوت و با آرامش از او بپرسید:

«این روزها آنقدر ناراحت شدی که به مردن یا آسیب زدن به خودت فکر کنی؟»

هدف از چنین سوالی باز کردن مسیر گفت وگو و شناخت وضعیت نوجوان است، نه ترساندن یا بازجویی کردن از او.

اگر نوجوان گفت به خودکشی فکر کرده است، والدین چه کار کنند؟

اولین قدم این است که والد آرام بماند و نوجوان را سرزنش نکند.

جملاتی مانند «این چه حرفیه؟»، «تو که چیزی کم نداری»، «به خاطر ما این کار رو نکن» یا «دیگه از این حرف ها نزن» ممکن است باعث شوند نوجوان احساس کند نمی تواند درباره افکار خود صحبت کند.

به جای آن بهتر است والد با آرامش گوش دهد و نشان دهد که حرف نوجوان برایش مهم است.

اگر نوجوان می گوید قصد دارد به خود آسیب بزند، برنامه ای برای این کار دارد، اخیرا اقدام کرده یا در معرض خطر فوری قرار دارد، نباید او را تنها گذاشت و باید هرچه سریع تر از خدمات اورژانسی یا متخصص سلامت روان کمک گرفت. NIMH نیز توصیه می کند در شرایط خطر فوری، نوجوان تنها نماند و موضوع از یک بزرگسال قابل اعتماد و متخصصان کمک دریافت کند.

نقش والدین در پیشگیری از خودکشی نوجوان

رابطه امن و قابل اعتماد با نوجوان یکی از عوامل مهم حمایت کننده است. والدین لازم نیست همیشه راه حل همه مشکلات را داشته باشند. گاهی مهم ترین کار این است که نوجوان احساس کند می تواند بدون ترس از تحقیر، تنبیه یا قضاوت درباره مشکلات خود صحبت کند.

چند نکته مهم برای والدین:

• به حرف های نوجوان گوش دهید.
• احساسات او را مسخره یا کوچک نکنید.
• مشکلات او را با مشکلات دیگران مقایسه نکنید.
• درباره نمره و عملکرد تحصیلی فقط از زاویه موفقیت نگاه نکنید.
• تغییرات ناگهانی رفتار را جدی بگیرید.
• در صورت مشاهده نشانه های هشدار از متخصص کمک بگیرید.
• نوجوان را برای دریافت کمک روانشناختی سرزنش نکنید.
• ارتباط خود را با او حفظ کنید.
• در صورت وجود خطر، دسترسی نوجوان به وسایل بالقوه خطرناک را تا حد امکان ایمن کنید.

چه زمانی باید فورا کمک تخصصی گرفت؟

اگر نوجوان به شکل مستقیم درباره خودکشی صحبت می کند، می گوید قصد آسیب زدن به خود را دارد، احساس می کند هیچ راهی برای ادامه زندگی وجود ندارد، سابقه اقدام دارد یا رفتارهای خطرناک و نگران کننده ای نشان می دهد، بهتر است منتظر نمانید تا مشکل خودبه خود برطرف شود.

در چنین شرایطی ارزیابی توسط روانشناس، روانپزشک کودک و نوجوان یا سایر متخصصان سلامت روان می تواند ضروری باشد.

در مراکز درمانی، متخصصان می توانند با استفاده از ارزیابی های تخصصی، میزان خطر را بررسی کنند. برای نوجوانان نیز ابزارهای غربالگری و ارزیابی تخصصی وجود دارد که می توانند به شناسایی افرادی که نیاز به بررسی بیشتر دارند کمک کنند.

توجه به نشانه های هشدار می تواند اولین قدم برای حمایت از نوجوان باشد.

نشانه های خطر خودکشی در نوجوان همیشه به شکل واضح دیده نمی شوند. گاهی نوجوان مستقیما درباره مرگ صحبت می کند و گاهی ناراحتی خود را از طریق گوشه گیری، افت تحصیلی، تغییر خواب و اشتها، از دست دادن علاقه، رفتارهای پرخطر یا تغییرات شدید خلق نشان می دهد.

اگر نوجوان درباره مرگ یا خودکشی صحبت می کند، احساس ناامیدی شدید دارد، خود را سربار می داند، از دیگران فاصله گرفته یا رفتارهای نگران کننده جدیدی نشان می دهد، بهتر است موضوع جدی گرفته شود و برای ارزیابی تخصصی اقدام شود.

گاهی یک گفت وگوی آرام، شنیدن بدون قضاوت و رساندن نوجوان به کمک تخصصی می تواند نقطه شروع مهمی برای عبور از یک دوره سخت باشد.

اگر نوجوانی در معرض خطر فوری قرار دارد، او را تنها نگذارید و از خدمات اورژانسی یا نزدیک ترین مرکز درمانی کمک بگیرید.