درباره رشته روانشناسی کودکان استثنایی
رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی؛ معرفی کامل، دروس، دانشگاه ها، بازار کار و ادامه تحصیل
رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی یکی از رشته های تخصصی حوزه روانشناسی و علوم تربیتی است که به شناخت، ارزیابی، آموزش و توانبخشی کودکانی می پردازد که به دلایل مختلف در رشد شناختی، حرکتی، ارتباطی، عاطفی، رفتاری یا یادگیری با شرایط متفاوتی نسبت به کودکان عادی مواجه هستند.
این رشته فقط به آموزش کودکان دارای ناتوانی محدود نمی شود، بلکه موضوعاتی مانند اختلالات یادگیری، ناتوانی هوشی، اختلالات ارتباطی، اختلالات عصب تحولی، آسیب های حسی مانند کم شنوایی و نابینایی و همچنین مشکلات رفتاری و هیجانی کودکان را نیز مورد بررسی قرار می دهد.
اگر به کار با کودکان، آموزش، توانبخشی، روانشناسی رشد و شناخت اختلالات دوران کودکی علاقه دارید، رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی می تواند یکی از انتخاب های مناسب برای ادامه تحصیل شما باشد.
رشته کودکان استثنایی چیست؟
رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به مطالعه علمی ویژگی های روانشناختی، شناختی، عاطفی، اجتماعی و آموزشی کودکانی می پردازد که نیازهای ویژه دارند.
هدف اصلی این رشته آن است که متخصص بتواند با شناخت دقیق توانایی ها و محدودیت های هر کودک، برنامه مناسب برای آموزش، توانبخشی، رشد مهارت ها و افزایش استقلال او طراحی کند.
در این رشته نگاه فقط به مشکل کودک نیست. یکی از اصول مهم در آموزش کودکان استثنایی، توجه به توانایی ها و ظرفیت های کودک است. به همین دلیل دانشجو با روش های ارزیابی، آموزش، توانبخشی، مشاوره خانواده و مداخلات روانشناختی آشنا می شود.
رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی ماهیتی میان رشته ای دارد و با حوزه هایی مانند روانشناسی، علوم تربیتی، گفتاردرمانی، کاردرمانی، توانبخشی و آموزش ویژه ارتباط نزدیکی دارد.
چه کودکانی در حوزه کودکان استثنایی قرار می گیرند؟
کودکان استثنایی گروه یکسانی نیستند و هر گروه نیازهای آموزشی و توانبخشی متفاوتی دارد. از مهم ترین گروه هایی که در این رشته مورد بررسی قرار می گیرند می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کودکان دارای ناتوانی هوشی
- کودکان دارای اختلالات یادگیری
- کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم
- کودکان دارای اختلالات ارتباطی
- کودکان دارای آسیب شنوایی
- کودکان دارای آسیب بینایی
- کودکان دارای مشکلات حرکتی
- کودکان دارای اختلالات رفتاری و هیجانی
- کودکان دارای اختلالات عصب تحولی
- کودکان دارای چند معلولیتی
بنابراین دانشجوی این رشته باید بتواند تفاوت های میان این گروه ها را بشناسد و متناسب با نیازهای هر کودک، روش مناسب ارزیابی و آموزش را انتخاب کند.
تفاوت رشته کودکان استثنایی با روانشناسی بالینی
یکی از سوالات رایج داوطلبان این است که رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی چه تفاوتی با روانشناسی بالینی دارد.
روانشناسی بالینی دامنه گسترده ای از اختلالات روانشناختی را در گروه های سنی مختلف بررسی می کند و تمرکز زیادی بر ارزیابی، تشخیص و درمان اختلالات روانی دارد.
در مقابل، رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی تمرکز بیشتری بر کودکان دارای نیازهای ویژه، آموزش، توانبخشی، رشد و سازگاری آنها دارد.
به بیان ساده، اگر علاقه اصلی شما تشخیص و درمان اختلالات روانشناختی است، روانشناسی بالینی می تواند انتخاب مناسب تری باشد. اما اگر به آموزش، توانبخشی و کار تخصصی با کودکان دارای نیازهای ویژه علاقه دارید، رشته کودکان استثنایی گزینه جذابی است.
مقاطع تحصیلی رشته کودکان استثنایی
رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز ارائه می شود و امکان ادامه تحصیل تا مقطع دکترا وجود دارد.
کارشناسی رشته کودکان استثنایی
در مقطع کارشناسی، دانشجو با مباحث پایه روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش کودکان دارای نیازهای ویژه آشنا می شود.
برخی از درس هایی که در برنامه های آموزشی این حوزه دیده می شوند عبارتند از:
- روانشناسی عمومی
- روانشناسی رشد
- روانشناسی تربیتی
- روانشناسی یادگیری
- انگیزش و هیجان
- روانشناسی شخصیت
- روانشناسی اجتماعی
- روانشناسی فیزیولوژیک
- روان سنجی
- آسیب شناسی روانی
- روانشناسی مرضی کودک
- روش تحقیق در روانشناسی
- آمار توصیفی
- آمار استنباطی
- روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی
- نظریه ها و کاربرد آزمون های شناختی
- آموزش و پرورش کودکان استثنایی
نام و تعداد واحدهای درسی ممکن است بر اساس دانشگاه، سال ورود و آخرین چارت آموزشی تغییر کند.
کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی
مقطع کارشناسی ارشد این رشته تخصصی تر است و دانشجو وارد مباحث تخصصی روانشناسی، آموزش و توانبخشی کودکان دارای نیازهای ویژه می شود.
در برخی چارت های منتشر شده برای کارشناسی ارشد، درس های تخصصی الزامی شامل مواردی مانند روانشناسی و توانبخشی حسی و حرکتی، آزمون های روانشناختی کودکان، مشاوره و توانبخشی خانواده کودکان استثنایی، روانشناسی و توانبخشی کودکان با ناتوانی هوشی، کارورزی بالینی کودکان استثنایی و روانشناسی بالینی کودک و نوجوان است.
از جمله درس های تخصصی اختیاری نیز می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- مبانی ژنتیکی اختلال ها، بیماری ها و سندروم ها
- روش های تحقیق با تاکید بر روش های نوین تحلیل داده
- روانشناسی و توانبخشی حرفه آموزی و فعالیت های روزمره کودکان استثنایی
- ساخت و کاربرد فناوری های یارانه آموزشی و توانبخشی کودکان استثنایی
- آسیب شناسی روانی تحولی
- روانشناسی و توانبخشی اختلال های ارتباطی
- روانشناسی تحولی
- رشد و تحول کودکان استثنایی در گستره زندگی
- اصول پیشگیری از اختلال های دوران کودکی
- تغذیه و رشد کودکان استثنایی
- اصول اخلاق حرفه ای در روانشناسی و توانبخشی کودکان استثنایی
- اختلال های عصب تحولی
- زمینه روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی
- برنامه درسی دانش آموزان استثنایی
- روانشناسی بلوغ کودکان استثنایی
بر اساس همین چارت، مجموع دوره کارشناسی ارشد حدود 32 واحد است.
البته داوطلبان باید قبل از انتخاب رشته، چارت رسمی همان سال دانشگاه و دفترچه سازمان مربوط را بررسی کنند؛ زیرا عنوان یا ساختار برخی درس ها ممکن است تغییر کند.
دکتری روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی
دکتری روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی بالاترین سطح تحصیلات دانشگاهی در این حوزه است و بیشتر بر پژوهش تخصصی، نظریه پردازی، ارزیابی پیشرفته، مداخلات تخصصی و تولید دانش تمرکز دارد.
برای آزمون دکتری این رشته، مواد امتحانی شامل مجموعه دروس تخصصی در سطح کارشناسی و کارشناسی ارشد، آمار و روش تحقیق، آسیب شناسی روانی کودکی، استعداد تحصیلی و زبان است. در دفترچه های آزمون، روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی نیز به عنوان یکی از مجموعه های امتحانی گروه علوم انسانی معرفی شده است.
برخی از مباحث و درس های مرتبط با دوره دکتری
عنوان دقیق واحدهای دکتری ممکن است بر اساس دانشگاه و چارت مصوب سال ورود متفاوت باشد، اما دانشجوی دکتری معمولا با حوزه هایی مانند موارد زیر سروکار دارد:
- روش های پیشرفته تحقیق
- روش های آماری پیشرفته
- آسیب شناسی روانی کودکان
- روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی
- ارزیابی و تشخیص کودکان دارای نیازهای ویژه
- مداخلات روانشناختی و آموزشی
- توانبخشی کودکان استثنایی
- سمینارهای تخصصی
- مباحث پیشرفته در روانشناسی کودکان استثنایی
- رساله دکتری
در مقطع دکتری، بخش مهمی از فعالیت دانشجو به انجام پژوهش، انتشار مقاله، شرکت در سمینارهای تخصصی و در نهایت انجام رساله اختصاص پیدا می کند.
دنیای کودکان استثنایی، دنیای تفاوت ها
بهترین دانشگاه ها برای رشته کودکان استثنایی
انتخاب بهترین دانشگاه برای رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به عواملی مانند کیفیت اعضای هیئت علمی، سابقه گروه آموزشی، امکانات پژوهشی، فرصت های کارورزی، شهر محل تحصیل و شرایط پذیرش بستگی دارد.
در سال های مختلف، دانشگاه هایی مانند دانشگاه تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشگاه اصفهان، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه گیلان، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان و دانشگاه محقق اردبیلی در پذیرش این رشته دیده شده اند. برای نمونه، در فهرست های پذیرش منتشر شده، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه گیلان، دانشگاه محقق اردبیلی، دانشگاه اصفهان، دانشگاه تهران و دانشگاه علامه طباطبایی در رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی حضور داشته اند.
1. دانشگاه تهران
دانشگاه تهران یکی از شناخته شده ترین دانشگاه های کشور در حوزه علوم انسانی و علوم تربیتی است و رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی نیز در دوره های مختلف در این دانشگاه ارائه شده است.
وجود دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی و ظرفیت پژوهشی بالا، این دانشگاه را برای داوطلبانی که به ادامه مسیر علمی و پژوهشی علاقه دارند، به گزینه ای مهم تبدیل کرده است.
2. دانشگاه علامه طباطبایی
دانشگاه علامه طباطبایی یکی از دانشگاه های تخصصی و شناخته شده کشور در حوزه علوم انسانی است.
رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در این دانشگاه سابقه پذیرش داشته و در برخی دوره ها یکی از گزینه های مهم داوطلبان این رشته بوده است.
3. دانشگاه اصفهان
دانشگاه اصفهان نیز از دانشگاه هایی است که رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در آن ارائه شده است. این دانشگاه می تواند برای داوطلبانی که به تحصیل در حوزه علوم تربیتی و روانشناسی علاقه دارند، گزینه مناسبی باشد.
4. دانشگاه فردوسی مشهد
دانشگاه فردوسی مشهد نیز از دانشگاه های مطرح کشور است که در دوره های مختلف دانشجوی روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی پذیرفته است. در برخی فهرست های پذیرش، ظرفیت روزانه این رشته در دانشگاه فردوسی نیز اعلام شده است.
5. دانشگاه گیلان
دانشگاه گیلان نیز در برخی سال ها در رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی دانشجو پذیرفته است.
6. دانشگاه شهید مدنی آذربایجان
این دانشگاه نیز از جمله مراکز آموزش عالی است که در برخی دوره ها رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی را ارائه کرده است.
بنابراین اگر بخواهیم یک اولویت کلی برای دانشگاه های مطرح این رشته در نظر بگیریم، دانشگاه تهران و دانشگاه علامه طباطبایی معمولا در میان انتخاب های بسیار مهم داوطلبان قرار می گیرند و دانشگاه هایی مانند اصفهان و فردوسی مشهد نیز گزینه های قابل توجهی هستند.
کنکور ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی
رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در مجموعه امتحانی روانشناسی قرار دارد و داوطلبان باید مواد امتحانی اعلام شده در دفترچه همان سال را مطالعه کنند.
از درس های مهم مرتبط با این رشته می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- متون روانشناسی به زبان انگلیسی
- آمار و روش تحقیق
- روانشناسی مرضی و کودکان استثنایی
- روانشناسی رشد
- روانشناسی عمومی
- روان سنجی
- روانشناسی تربیتی
- آموزش و پرورش کودکان استثنایی
در برخی منابع مربوط به سال های اخیر، برای روانشناسی مرضی و کودکان استثنایی و آموزش و پرورش کودکان استثنایی ضریب 3 و برای بسیاری از درس های دیگر ضریب 2 ذکر شده است. با این حال ضرایب ممکن است در دفترچه هر سال تغییر کنند و داوطلب باید دفترچه رسمی همان سال را ملاک قرار دهد.
بازار کار رشته کودکان استثنایی
بازار کار این رشته به میزان زیادی به مقطع تحصیلی، مهارت عملی، تجربه کار با کودکان و نوع فعالیت فرد بستگی دارد.
فارغ التحصیلان می توانند در محیط های مختلفی فعالیت کنند، از جمله:
- مدارس استثنایی
- مراکز آموزش کودکان دارای نیازهای ویژه
- مراکز توانبخشی
- مراکز بهزیستی
- مراکز اختلالات یادگیری
- مراکز آموزشی و توانبخشی اوتیسم
- مراکز مشاوره کودک
- مراکز خدمات روانشناختی
- مراکز پژوهشی
- موسسات آموزشی
- مراکز کاردرمانی و توانبخشی در قالب فعالیت تخصصی مرتبط
- مراکز آموزش و توانبخشی کودکان دارای ناتوانی هوشی
- مراکز مربوط به کودکان دارای آسیب شنوایی یا بینایی
همچنین فرد می تواند در مسیر دانشگاهی و پژوهشی ادامه فعالیت دهد.
آیا رشته کودکان استثنایی بازار کار خوبی دارد؟
نمی توان برای همه فارغ التحصیلان این رشته یک بازار کار ثابت و یکسان در نظر گرفت. میزان موفقیت شغلی به عوامل مختلفی مانند مقطع تحصیلی، مهارت های تخصصی، تجربه، شهر محل زندگی و فرصت های استخدامی بستگی دارد.
یکی از مزیت های این رشته تخصصی بودن آن است. فرد به صورت مشخص با گروهی از کودکان و خانواده های آنها کار می کند و اگر مهارت های عملی مناسبی کسب کند، می تواند در مراکز تخصصی فعالیت داشته باشد.
مهارت هایی مانند ارزیابی کودک، کار با آزمون های روانشناختی، آموزش مهارت های شناختی، مدیریت رفتار، آموزش والدین، آشنایی با اختلالات عصب تحولی و روش های مداخله می توانند برای ورود به بازار کار بسیار کمک کننده باشند.
آیا با رشته کودکان استثنایی می توان وارد کار بالینی شد؟
این موضوع به عنوان مدرک، قوانین حرفه ای و نوع فعالیت مورد نظر بستگی دارد.
تحصیل در رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به معنی دریافت خودکار مجوز فعالیت مستقل روانشناسی یا تاسیس مرکز نیست. برای فعالیت های حرفه ای باید شرایط قانونی و ضوابط سازمان های مربوط نیز بررسی شود.
بنابراین بهتر است دانشجو در کنار تحصیل، درباره قوانین مربوط به پروانه فعالیت حرفه ای، شرایط عضویت در سازمان های مربوط و حدود صلاحیت حرفه ای خود نیز اطلاعات دقیق کسب کند.
مهارت های لازم برای موفقیت در رشته کودکان استثنایی
موفقیت در این رشته فقط به حفظ کردن مطالب دانشگاهی وابسته نیست. فردی که می خواهد در آینده با کودکان دارای نیازهای ویژه کار کند، باید مجموعه ای از مهارت های علمی و فردی را در خود تقویت کند.
مهم ترین مهارت ها عبارتند از:
صبر و انعطاف پذیری
کار با کودکان دارای نیازهای ویژه ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشد. متخصص باید بتواند با آرامش و انعطاف، روش آموزشی خود را متناسب با شرایط کودک تغییر دهد.
مهارت ارتباط با والدین
خانواده بخش بسیار مهمی از فرایند آموزش و توانبخشی کودک است. بنابراین متخصص باید بتواند یافته های ارزیابی و برنامه مداخله را به زبان ساده برای والدین توضیح دهد.
توانایی مشاهده و ارزیابی
تشخیص نقاط قوت و ضعف کودک نیازمند مشاهده دقیق رفتار و عملکرد اوست.
آشنایی با آزمون های روانشناختی
دانشجو باید با اصول سنجش و اندازه گیری و آزمون های مناسب برای ارزیابی توانایی های شناختی، رشدی و رفتاری آشنا شود.
مهارت پژوهش
اگر قصد ادامه تحصیل تا مقطع دکتری یا فعالیت دانشگاهی دارید، یادگیری روش تحقیق، تحلیل داده و مقاله نویسی اهمیت زیادی دارد.
مزایا و معایب رشته کودکان استثنایی
مزایای رشته
- ارتباط مستقیم با کودکان و خانواده ها
- حوزه تخصصی و کاربردی
- امکان فعالیت در مراکز آموزشی و توانبخشی
- امکان ادامه تحصیل تا دکتری
- قابلیت فعالیت پژوهشی
- ارتباط با حوزه های مختلف روانشناسی و توانبخشی
- امکان کسب مهارت های تخصصی در زمینه اختلالات دوران کودکی
معایب رشته
- کار با کودکان دارای نیازهای ویژه می تواند از نظر روانی و عاطفی چالش برانگیز باشد.
- برای رسیدن به مهارت حرفه ای واقعی، مطالعه دانشگاهی به تنهایی کافی نیست.
- فرصت های استخدامی ممکن است در شهرهای مختلف متفاوت باشد.
- برخی موقعیت های شغلی به تجربه عملی و آموزش های تکمیلی نیاز دارند.
- درآمد افراد در این حوزه یکسان نیست و به نوع فعالیت و سابقه کاری بستگی دارد.
آیا رشته کودکان استثنایی برای شما مناسب است؟
اگر به کودکان علاقه دارید، از آموزش و کمک به دیگران لذت می برید، صبر بالایی دارید و دوست دارید درباره رشد، اختلالات رشدی، یادگیری، توانبخشی و آموزش تخصصی مطالعه کنید، این رشته می تواند انتخاب مناسبی برای شما باشد.
اما اگر ارتباط مداوم با کودکان برایتان جذاب نیست یا بیشتر به درمان اختلالات بزرگسالان، روان درمانی یا فعالیت در حوزه های عمومی روانشناسی علاقه دارید، بهتر است سایر گرایش های روانشناسی را نیز بررسی کنید.
هر کودک می تواند با حمایت مناسب مسیر رشد خودش را پیدا کند
رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی یکی از حوزه های تخصصی و کاربردی روانشناسی و علوم تربیتی است که بر شناخت، ارزیابی، آموزش و توانبخشی کودکان دارای نیازهای ویژه تمرکز دارد.
در نهایت، اگر هدف شما فعالیت حرفه ای در حوزه کودک است، بهتر است در کنار مدرک دانشگاهی، مهارت های عملی مانند ارزیابی کودک، کار با آزمون ها، آموزش والدین، مدیریت رفتار، آموزش مهارت های شناختی و آشنایی با روش های توانبخشی را نیز یاد بگیرید. ترکیب دانش دانشگاهی و تجربه عملی می تواند مسیر شغلی شما را در این حوزه بسیار قوی تر کند.
