با نوجوان پرخاشگر چه کار کنم؟
با نوجوان پرخاشگر چه کار کنم؟ بررسی علل و راهکارهای کنترل پرخاشگری در نوجوانان
پرخاشگری در نوجوانان یکی از موضوعاتی است که بسیاری از والدین را نگران می کند. ممکن است نوجوانی که قبلا آرام و صمیمی بوده، به مرور بیشتر عصبانی شود، با والدین بحث کند، صدایش را بالا ببرد، در اتاق را محکم ببندد یا حتی به وسایل خانه آسیب بزند. در چنین شرایطی بسیاری از والدین از خود می پرسند: «با نوجوان پرخاشگر چه کار کنم؟»
نکته مهم این است که پرخاشگری نوجوان همیشه به معنای لجبازی، بی ادبی یا بد بودن او نیست. پرخاشگری می تواند راهی برای نشان دادن خشم، ناکامی، فشار روانی، احساس نادیده گرفته شدن یا مشکلاتی باشد که نوجوان هنوز توانایی بیان کردن آنها را ندارد.
از طرف دیگر، خشم با پرخاشگری یکسان نیست. خشم یک هیجان طبیعی است، اما پرخاشگری رفتاری است که با هدف آسیب رساندن به فرد یا چیزی همراه می شود.
پرخاشگری در نوجوانان چیست؟
پرخاشگری نوجوانان می تواند به شکل های مختلفی دیده شود. بعضی نوجوانان خشم خود را به صورت مستقیم نشان می دهند و بعضی دیگر رفتارهای غیرمستقیم را انتخاب می کنند.
پرخاشگری کلامی
پرخاشگری کلامی شامل رفتارهایی مانند:
- داد زدن
- توهین کردن
- مسخره کردن
- تهدید کردن
- جواب تند دادن
- استفاده از کلمات توهین آمیز
- تحقیر اعضای خانواده
است.
پرخاشگری جسمی
در پرخاشگری جسمی ممکن است نوجوان:
- دیگران را هل بدهد یا بزند
- وسایل را پرت کند
- به در و دیوار ضربه بزند
- وسایل شخصی دیگران را خراب کند
- در هنگام عصبانیت رفتارهای خطرناک داشته باشد
پرخاشگری رابطه ای
پرخاشگری همیشه با دعوا و کتک کاری همراه نیست. گاهی نوجوان با قطع رابطه، شایعه پراکنی، طرد کردن، تحقیر کردن یا ایجاد اختلاف میان دوستان تلاش می کند به فرد دیگری آسیب بزند.
پژوهش های انجام شده درباره پرخاشگری در کودکان و نوجوانان نشان می دهد که پرخاشگری مستقیم و غیرمستقیم هر دو با مشکلات سازگاری ارتباط دارند، اما شکل بروز آنها می تواند متفاوت باشد.
علت پرخاشگری در نوجوانان چیست؟
پرخاشگری نوجوانان معمولا فقط یک علت ندارد. عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و محیطی می توانند در شکل گیری یا تشدید آن نقش داشته باشند.
1. تغییرات دوران نوجوانی
نوجوانی دوره ای از تغییرات جسمی، عاطفی و اجتماعی است. نوجوان در این دوره تلاش می کند هویت مستقل خود را پیدا کند و در عین حال هنوز به حمایت والدین نیاز دارد. همین تضاد می تواند باعث ایجاد تنش شود.
برای مثال نوجوان ممکن است بگوید:
«خودم می دونم چی کار کنم.»
اما در همان زمان هنوز برای تصمیم گیری های مهم به راهنمایی والدین نیاز داشته باشد. اگر والدین استقلال نوجوان را نادیده بگیرند، ممکن است نوجوان بیشتر احساس محدودیت کند و واکنش های خشمگینانه نشان دهد.
2. احساس نادیده گرفته شدن
یکی از دلایل پرخاشگری نوجوانان می تواند این باشد که احساس می کنند کسی حرف آنها را نمی شنود. گاهی نوجوان تلاش می کند درباره یک مشکل صحبت کند اما والدین بلافاصله او را سرزنش یا نصیحت می کنند.
در چنین شرایطی نوجوان ممکن است به این نتیجه برسد که:
«فایده ای ندارد حرف بزنم.»
و احساسات خود را به شکل خشم نشان دهد.
3. فشار تحصیلی
درس، امتحان، کنکور، توقعات والدین و ترس از شکست می توانند فشار زیادی برای نوجوان ایجاد کنند.
نوجوانی که دائما احساس می کند باید بهترین نمره را بگیرد یا رضایت خانواده را به دست بیاورد، ممکن است اضطراب و ناکامی خود را به شکل عصبانیت نشان دهد. به همین دلیل گاهی پشت جمله «این بچه خیلی پرخاشگر شده» مشکلاتی مانند استرس و فشار تحصیلی وجود دارد.
4. مشکلات خانوادگی
دعواهای مداوم والدین، طلاق، تنش های خانوادگی، مقایسه کردن فرزند با دیگران و شیوه های تربیتی بسیار سختگیرانه یا بسیار بی ثبات می توانند بر رفتار نوجوان تاثیر بگذارند.
نوجوان از محیط خانواده یاد می گیرد که اختلاف نظرها چگونه حل می شوند. اگر در خانه فریاد زدن، تهدید کردن یا توهین کردن روش معمول حل اختلاف باشد، احتمال دارد نوجوان نیز همین الگو را یاد بگیرد.
پژوهش های روانشناسی نیز نقش عواملی مانند شیوه فرزندپروری، خشونت خانگی، نظارت والدین و قرار گرفتن در معرض رفتارهای خشونت آمیز را در رفتار پرخاشگرانه مورد توجه قرار داده اند.
5. تاثیر دوستان
دوستان در دوران نوجوانی اهمیت زیادی پیدا می کنند. نوجوان ممکن است برای پذیرفته شدن در گروه دوستان خود رفتارهایی انجام دهد که در حالت عادی انجام نمی دهد.
قرار گرفتن در گروه هایی که دعوا، زورگویی، تحقیر دیگران یا رفتارهای پرخطر را ارزشمند می دانند می تواند پرخاشگری را افزایش دهد.
6. قلدری و قربانی شدن در مدرسه
گاهی نوجوانی که در خانه پرخاشگر شده، خودش در مدرسه مورد تمسخر، طرد شدن یا زورگویی قرار گرفته است. نوجوان ممکن است نتواند درباره این تجربه صحبت کند و خشم خود را در محیط خانه تخلیه کند.
به همین دلیل والدین نباید فقط رفتار ظاهری نوجوان را ببینند؛ بلکه باید بپرسند:
«چه چیزی ممکن است پشت این رفتار باشد؟»
7. مشکلات خواب و خستگی
کمبود خواب و خستگی می توانند تحمل نوجوان را در برابر ناکامی کاهش دهند. نوجوانی که دائما دیر می خوابد، صبح سخت بیدار می شود و در طول روز خسته است، ممکن است تحریک پذیرتر باشد و سریع تر واکنش نشان دهد.
8. استفاده زیاد از فضای مجازی و بازی های ویدیویی
فضای مجازی می تواند بر هیجانات و روابط نوجوان تاثیر بگذارد. مقایسه اجتماعی، درگیری های آنلاین، محتوای خشونت آمیز، آزار اینترنتی و قرار گرفتن طولانی مدت در فضای پرتنش می توانند شرایط را برای افزایش تحریک پذیری فراهم کنند.
البته نباید هر نوع پرخاشگری را فقط به بازی یا شبکه های اجتماعی نسبت داد. رفتار نوجوان معمولا نتیجه تعامل چند عامل مختلف است.
9. مشکلات روانشناختی
در بعضی موارد پرخاشگری می تواند همراه با مشکلات روانشناختی دیگری دیده شود. برای مثال افسردگی، اضطراب، مشکلات کنترل تکانه، اختلالات رفتاری یا تجربه های آسیب زا ممکن است با تحریک پذیری و رفتارهای پرخاشگرانه همراه باشند.
بنابراین اگر پرخاشگری شدید، مداوم یا رو به افزایش است، ارزیابی توسط روانشناس کودک و نوجوان می تواند کمک کننده باشد.
مشاوره روانشناسی در دفتر مشاوره سایکوداک
دفتر مشاوره سایکوداک آماده ارائه خدمات تخصصی روانشناسی و مشاوره در زمینه های فردی، عاطفی، خانوادگی، زوج و نوجوان است.
اگر برای مدیریت مشکلات و بهبود شرایط خود به کمک تخصصی نیاز دارید، می توانید از خدمات مشاوره سایکوداک استفاده کنید.
برای تعیین وقت مشاوره با ما تماس بگیرید:
09335765876
تفاوت پرخاشگری در دختران و پسران نوجوان
یکی از سوالات رایج والدین این است که آیا پرخاشگری در دختران و پسران متفاوت است؟
پژوهش ها نشان می دهند که تفاوت هایی در شکل بروز پرخاشگری میان دختران و پسران دیده می شود، اما این تفاوت به این معنا نیست که همه پسران پرخاشگرتر از دختران هستند.
یک فراتحلیل گسترده از 148 مطالعه نشان داد که پسران به طور متوسط در پرخاشگری مستقیم تفاوت بیشتری با دختران دارند، در حالی که تفاوت جنسیتی در پرخاشگری غیرمستقیم بسیار کمتر است.
پرخاشگری در پسران نوجوان
در پسران ممکن است پرخاشگری بیشتر به شکل رفتارهای مستقیم دیده شود، مانند:
- دعوای فیزیکی
- تهدید
- هل دادن یا ضربه زدن
- تخریب وسایل
- رفتارهای پرخطر
اما این به معنی نبود پرخاشگری کلامی یا رابطه ای در پسران نیست.
پرخاشگری در دختران نوجوان
در دختران ممکن است پرخاشگری بیشتر به شکل غیرمستقیم یا رابطه ای بروز کند، مانند:
- طرد کردن یک فرد از گروه
- شایعه پراکنی
- تحقیر اجتماعی
- قطع رابطه به شکل تنبیهی
- پیام های توهین آمیز در فضای مجازی
با این حال دختران نیز می توانند پرخاشگری مستقیم و فیزیکی داشته باشند. بنابراین بهتر است والدین به جای توجه بیش از حد به جنسیت، نوع رفتار، شدت، دفعات و شرایطی که پرخاشگری در آن اتفاق می افتد را بررسی کنند.
با نوجوان پرخاشگر چه کار کنیم؟
برخورد درست والدین می تواند نقش مهمی در کاهش پرخاشگری نوجوان داشته باشد.
1. هنگام عصبانیت وارد جنگ قدرت نشوید
اگر نوجوان عصبانی است، مقابله مستقیم و فریاد زدن معمولا شرایط را بدتر می کند. اگر نوجوان فریاد می زند و والد نیز با صدای بلند پاسخ می دهد، گفت و گو به سرعت به یک جنگ قدرت تبدیل می شود.
بهتر است والد با صدای آرام اما محکم بگوید:
«می فهمم عصبانی هستی، ولی اجازه نمی دم به کسی توهین یا آسیب بزنی. وقتی آروم شدی درباره اش صحبت می کنیم.»
2. احساس نوجوان را بپذیرید، نه رفتار آسیب زننده را
پذیرفتن احساس به معنای تایید رفتار نیست.
برای مثال می توانید بگویید:
«حق داری عصبانی باشی، ولی حق نداری وسایل رو بشکنی.»
این جمله به نوجوان کمک می کند متوجه شود خشم او قابل پذیرش است اما روش ابراز آن باید تغییر کند.
3. بعد از آرام شدن صحبت کنید
در اوج عصبانیت زمان مناسبی برای نصیحت و حل مشکل نیست. اجازه دهید نوجوان آرام شود و سپس درباره اتفاق صحبت کنید.
می توانید بپرسید:
«چه چیزی بیشتر از همه عصبانی ات کرد؟»
یا:
«فکر می کنی دفعه بعد وقتی این اتفاق افتاد، چه کار دیگه ای می تونی انجام بدی؟»
4. به نوجوان مهارت کنترل خشم یاد بدهید
کنترل خشم فقط با گفتن جمله «عصبانی نشو» اتفاق نمی افتد.
نوجوان باید مهارت هایی برای مدیریت هیجان یاد بگیرد، مانند:
- فاصله گرفتن موقت از موقعیت
- نفس عمیق و آرام
- صحبت کردن درباره احساسات
- نوشتن احساسات
- ورزش کردن
- پیدا کردن راه حل برای مشکل
- صحبت با فرد قابل اعتماد
منابع روانشناسی نیز بر اهمیت شناسایی محرک های خشم، صحبت کردن درباره احساسات، گوش دادن و فاصله گرفتن موقت از موقعیت برای آرام شدن تاکید دارند.
5. قوانین خانه را مشخص کنید
نوجوان باید بداند چه رفتارهایی قابل قبول نیستند.
برای مثال:
«عصبانی شدن اشکالی ندارد، اما توهین، تهدید، ضربه زدن و خراب کردن وسایل قابل قبول نیست.»
قوانین باید واضح، ثابت و قابل اجرا باشند.
6. نوجوان را تحقیر نکنید
جملاتی مانند:
«تو همیشه مشکل داری.»
«هیچ وقت آدم نمی شی.»
«از تو خسته شدم.»
یا
«ببین بچه های مردم چطورن.»
معمولا مشکل را حل نمی کنند و می توانند احساس خشم و طرد شدن را بیشتر کنند. به جای حمله به شخصیت نوجوان، درباره رفتار مشخص صحبت کنید.
مثلا به جای:
«تو خیلی بی ادبی.»
بگویید:
«وقتی با صدای بلند با من صحبت می کنی، نمی تونیم درست با هم حرف بزنیم.»
7. رفتار مناسب را تقویت کنید
والدین معمولا زمانی که نوجوان رفتار بدی دارد به او توجه زیادی می کنند، اما رفتارهای مثبت او را نادیده می گیرند. اگر نوجوان یک بار در شرایط سخت توانست آرام صحبت کند، همان رفتار را ببینید و تشویق کنید.
مثلا:
«با اینکه خیلی عصبانی بودی، ولی تونستی بدون داد زدن حرفت رو بزنی. این خیلی خوب بود.»
برخورد درست با خشم نوجوان، از شنیدن و فهمیدن او شروع می شود.
چه زمانی پرخاشگری نوجوان نیاز به کمک تخصصی دارد؟
همه عصبانیت های دوران نوجوانی نشانه اختلال نیستند. اما اگر پرخاشگری شدید، مداوم یا رو به افزایش باشد، بهتر است از روانشناس کمک گرفته شود.
نشانه هایی که نیاز به توجه بیشتری دارند عبارتند از:
- دعواهای فیزیکی مکرر
- تهدید دیگران
- آسیب زدن به خود یا دیگران
- تخریب عمدی وسایل
- افت شدید تحصیلی
- مصرف مواد
- تغییر ناگهانی و شدید در رفتار
- انزوای اجتماعی
- مشکلات جدی در خانه و مدرسه
- حمل یا تهیه سلاح
- تهدید مشخص برای آسیب رساندن به فرد دیگر
انجمن روانشناسی آمریکا نیز افزایش درگیری های فیزیکی، تهدید کردن، برنامه ریزی برای آسیب رساندن، افت تحصیلی، مصرف مواد و دسترسی به سلاح را از جمله نشانه هایی می داند که باید جدی گرفته شوند.
اگر نوجوان تهدید جدی به آسیب رساندن به خود یا فرد دیگری دارد یا سلاح در اختیار دارد، موضوع را نباید صرفا یک «دوره عصبانیت» در نظر گرفت و باید برای دریافت کمک فوری اقدام کرد.
نقش والدین در کاهش پرخاشگری نوجوان
یکی از مهم ترین کارهایی که والدین می توانند انجام دهند، ایجاد یک رابطه امن با نوجوان است.
نوجوان باید احساس کند می تواند درباره ترس، شکست، اشتباه، دوستی، رابطه عاطفی، مدرسه و مشکلات خود صحبت کند، بدون اینکه بلافاصله مورد قضاوت یا تحقیر قرار بگیرد.
رابطه خوب به معنای نداشتن قانون نیست. نوجوان همزمان به محبت، احترام، مرز مشخص و پیامد منطقی رفتارها نیاز دارد.
والدین همچنین بهتر است رفتار خودشان را بررسی کنند. اگر در خانه هنگام عصبانیت همه فریاد می زنند، نوجوان تنها کسی نیست که باید تغییر کند.
گاهی تغییر از این جمله شروع می شود:
«من هم وقتی عصبانی می شم، باید یاد بگیرم بهتر واکنش نشون بدم.»
آیا تنبیه می تواند پرخاشگری نوجوان را کم کند؟
تنبیه شدید، تحقیر، تهدید و خشونت فیزیکی معمولا راه مناسبی برای آموزش کنترل خشم نیستند.
اگر نوجوان یاد بگیرد که مشکلات با ترساندن، تهدید یا ضربه زدن حل می شوند، ممکن است همین الگو را در روابط خودش نیز تکرار کند.
هدف اصلی والدین نباید این باشد که نوجوان را از عصبانی شدن بترسانند؛ بلکه باید به او کمک کنند احساس خشم را بشناسد و بدون آسیب زدن به دیگران آن را مدیریت کند.
شناخت علت پرخاشگری، اولین قدم برای کمک به نوجوان است.
برای برخورد با نوجوان پرخاشگر، بهتر است والدین ابتدا تلاش کنند علت رفتار را پیدا کنند، هنگام عصبانیت وارد جنگ قدرت نشوند، احساس نوجوان را بشناسند، اما رفتار آسیب زننده را نپذیرند و بعد از آرام شدن درباره مشکل صحبت کنند.
همچنین ایجاد قوانین مشخص، تقویت رفتارهای مثبت، آموزش مهارت های کنترل خشم و ایجاد رابطه امن با نوجوان می تواند به کاهش پرخاشگری کمک کند.
اگر پرخاشگری شدید، مداوم یا همراه با تهدید، خشونت فیزیکی، آسیب به خود یا دیگران، مصرف مواد یا افت جدی عملکرد باشد، مراجعه به روانشناس کودک و نوجوان اهمیت بیشتری پیدا می کند.
در بسیاری از مواقع پشت یک نوجوان پرخاشگر، فقط یک نوجوان عصبانی نیست؛ ممکن است نوجوانی باشد که هنوز بلد نیست آنچه در درونش می گذرد را به شکل دیگری بیان کند.
