منابع آزمون صلاحیت حرفه ای روانشناسی؛ قسمت اول:آسیب شناسی روانی

آسیب شناسی روانی یکی از مهم ترین مباحث در مسیر آمادگی برای آزمون صلاحیت حرفه ای روانشناسی است. آشنایی با اختلالات روانی، علائم اصلی، ملاک های تشخیصی، تفاوت اختلالات مشابه و ویژگی های بالینی هر اختلال، به روانشناسان کمک می کند تا در موقعیت های مختلف بالینی ارزیابی دقیق تری داشته باشند.

در این مقاله، بخش مهمی از آسیب شناسی روانی برای آزمون صلاحیت حرفه ای روانشناسی را به صورت خلاصه و کاربردی مرور می کنیم. هدف این است که مطالب مهمی که هنگام مطالعه آسیب شناسی روانی باید بیشتر مورد توجه قرار گیرند، در یک مرور سریع در اختیار داوطلب قرار بگیرد.

آسیب شناسی روانی چیست؟

آسیب شناسی روانی به مطالعه اختلالات روانی، علائم، علل، عوامل خطر، روند و پیامدهای آنها می پردازد. در ارزیابی اختلالات روانی، صرف وجود یک علامت به تنهایی برای تشخیص کافی نیست و باید مجموعه علائم، شدت، مدت، میزان اختلال در عملکرد و سایر عوامل مرتبط مورد بررسی قرار گیرد.

برای مطالعه آسیب شناسی روانی، یکی از مهم ترین مهارت ها این است که بتوانیم علائم مشابه را از یکدیگر افتراق دهیم.

برای مثال، فردی که از جمع دوری می کند ممکن است به اختلال اضطراب اجتماعی، اختلال شخصیت اجتنابی یا شرایط دیگری مبتلا باشد. بنابراین صرف مشاهده یک رفتار نمی توان تشخیص قطعی داد.

اختلالات اضطرابی

اختلالات اضطرابی از مباحث مهم آسیب شناسی روانی هستند و معمولا با ترس و اضطراب بیش از حد و رفتارهای مرتبط با آن شناخته می شوند.

اختلال اضطراب فراگیر

در اختلال اضطراب فراگیر، فرد نگرانی و اضطراب مداوم و بیش از حد درباره حوزه های مختلف زندگی دارد.

نگرانی می تواند درباره موضوعاتی مانند:

• مسائل مالی
• سلامت
• خانواده
• تحصیل
• کار
• اتفاقات روزمره

باشد.

فرد معمولا کنترل کردن نگرانی برایش دشوار است و ممکن است علائمی مانند بی قراری، خستگی، مشکلات تمرکز، تحریک پذیری و اختلال خواب نیز داشته باشد.

اختلال پانیک

اختلال پانیک با حملات پانیک عودکننده و غیرمنتظره مشخص می شود.

حمله پانیک می تواند با علائمی مانند:

• تپش قلب
• احساس خفگی
• لرزش
• تعریق
• سرگیجه
• احساس از دست دادن کنترل
• ترس از مردن

همراه باشد.

یکی از نکات مهم برای مطالعه، تفاوت حمله پانیک با اختلال پانیک است. هر حمله پانیک لزوما به معنای وجود اختلال پانیک نیست.

فوبیای خاص

در فوبیای خاص، فرد ترس شدید و پایدار نسبت به یک شی یا موقعیت مشخص دارد.

برای مثال:

• ترس از حیوانات
• ترس از ارتفاع
• ترس از تزریق
• ترس از پرواز

نکته مهم این است که ترس فرد نسبت به موقعیت مورد نظر شدید و نامتناسب است و باعث اجتناب یا تحمل موقعیت همراه با اضطراب شدید می شود.

اختلال اضطراب اجتماعی

در اضطراب اجتماعی، ترس اصلی مربوط به موقعیت های اجتماعی یا موقعیت هایی است که فرد ممکن است توسط دیگران مورد ارزیابی قرار گیرد.

فرد ممکن است از صحبت کردن در جمع، ملاقات با افراد جدید، غذا خوردن در مقابل دیگران یا انجام فعالیتی در حضور دیگران اجتناب کند.

اختلال وسواس فکری عملی

اختلال وسواس فکری عملی یا OCD از مباحث مهم آسیب شناسی روانی است.

وسواس فکری افکار، امیال یا تصاویر ذهنی تکراری و مزاحم هستند که معمولا ناخواسته تجربه می شوند.

عمل وسواسی رفتارها یا اعمال ذهنی تکراری هستند که فرد احساس می کند مجبور است آنها را انجام دهد.

برای مثال فرد ممکن است بارها دست های خود را بشوید، قفل را بررسی کند یا یک عمل ذهنی را تکرار کند تا اضطراب خود را کاهش دهد.

در سوالات آزمونی باید تفاوت بین وسواس فکری و عمل وسواسی را به خوبی تشخیص داد.

اختلالات مرتبط با تروما و عوامل استرس زا

اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD پس از مواجهه با یک رویداد آسیب زا ایجاد می شود.

علائم می توانند در چند حوزه دیده شوند:

• تجربه مجدد رویداد
• اجتناب
• تغییرات منفی در شناخت و خلق
• برانگیختگی و واکنش پذیری

فرد ممکن است کابوس، خاطرات مزاحم، گوش به زنگی، تحریک پذیری یا اجتناب از محرک های مرتبط با حادثه را تجربه کند.

در آزمون، توجه به ماهیت رویداد، زمان شروع علائم و الگوی علائم اهمیت زیادی دارد.

اختلالات افسردگی

یکی از مهم ترین مباحث آسیب شناسی روانی، اختلالات افسردگی است.

در اختلال افسردگی اساسی، خلق افسرده یا کاهش علاقه و لذت از علائم مرکزی هستند و علائم دیگری نیز ممکن است همراه آنها دیده شوند.

برخی علائم مهم عبارتند از:

• تغییر خواب
• تغییر اشتها
• کاهش انرژی
• احساس بی ارزشی یا گناه
• مشکلات تمرکز
• کندی یا بی قراری روانی حرکتی
• افکار مرگ یا خودکشی

در سوالات آزمونی باید میان افسردگی اساسی و سایر اختلالات خلقی تمایز قائل شد.

اختلالات دوقطبی

اختلالات دوقطبی با تغییرات قابل توجه در خلق، انرژی و فعالیت همراه هستند.

در دوره مانیا ممکن است فرد:

• خلق بالا یا تحریک پذیر داشته باشد
• انرژی زیادی داشته باشد
• نیاز کمتری به خواب احساس کند
• سریع صحبت کند
• افکار پرش داشته باشد
• احساس بزرگ منشی داشته باشد
• رفتارهای پرخطر نشان دهد

یکی از نکات مهم در مطالعه، تفاوت مانیا و هیپومانیا است.

شدت علائم و میزان اختلال ایجاد شده در عملکرد از موارد مهم برای افتراق این دو حالت هستند.

اختلالات طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روان پریشی

اختلالات روان پریشی از مباحث مهم آسیب شناسی روانی هستند.

علائم اصلی روان پریشی معمولا در چند گروه بررسی می شوند.

علائم مثبت

مانند:

• هذیان
• توهم
• گفتار آشفته
• رفتار بسیار آشفته

علائم منفی

مانند:

• کاهش ابراز هیجانی
• کاهش انگیزه
• کاهش گفتار
• کاهش تجربه لذت
• کناره گیری اجتماعی

هذیان یک باور ثابت و نادرست است که با شواهد مخالف تغییر نمی کند.

توهم تجربه حسی بدون وجود محرک خارجی متناسب است.

تفاوت این دو مفهوم از نکات بسیار مهم برای آزمون است.

شناخت علائم و تفاوت اختلالات روانی، بخش مهمی از مطالعه آسیب شناسی روانی است.

اختلالات شخصیت

اختلالات شخصیت یکی از بخش های بسیار مهم آسیب شناسی روانی هستند و معمولا در سوالات سناریومحور نیز اهمیت زیادی دارند.

اختلالات شخصیت در DSM-5-TR در سه خوشه اصلی مطرح می شوند.

خوشه A

شامل:

• اختلال شخصیت پارانوئید
• اختلال شخصیت اسکیزوئید
• اختلال شخصیت اسکیزوتایپال

این اختلالات معمولا با ویژگی هایی مانند عجیب یا غیرمعمول بودن رفتار، افکار یا روابط اجتماعی شناخته می شوند.

شخصیت پارانوئید

ویژگی اصلی، بی اعتمادی و سوءظن فراگیر نسبت به دیگران است.

فرد ممکن است انگیزه دیگران را بدخواهانه تفسیر کند و نسبت به وفاداری اطرافیان خود شک داشته باشد.

شخصیت اسکیزوئید

با فاصله گرفتن از روابط اجتماعی و محدود بودن بیان هیجانی شناخته می شود.

فرد معمولا علاقه کمی به روابط نزدیک دارد و ترجیح می دهد فعالیت های انفرادی داشته باشد.

شخصیت اسکیزوتایپال

می تواند با باورهای عجیب، تفکر جادویی، تجارب ادراکی غیرمعمول و رفتار یا ظاهر عجیب همراه باشد.

خوشه B

شامل:

• اختلال شخصیت ضداجتماعی
• اختلال شخصیت مرزی
• اختلال شخصیت نمایشی
• اختلال شخصیت خودشیفته

شخصیت ضداجتماعی

الگوی بی توجهی به حقوق دیگران و نقض مکرر هنجارهای اجتماعی از ویژگی های مهم آن است.

فریبکاری، تکانشگری، پرخاشگری و بی توجهی به ایمنی خود و دیگران می توانند در این اختلال دیده شوند.

شخصیت مرزی

ویژگی های مهم شامل:

• بی ثباتی روابط
• بی ثباتی هیجانی
• ترس از رها شدن
• رفتارهای تکانشی
• اختلال در هویت
• خودآسیب رسانی یا رفتارهای مرتبط با خودکشی

شخصیت نمایشی

فرد ممکن است نیاز زیادی به جلب توجه داشته باشد و هیجانات خود را به شکل نمایشی و اغراق آمیز نشان دهد.

در سوالات آزمونی، نیاز به توجه و رفتار نمایشی می تواند سرنخ مهمی برای این اختلال باشد.

شخصیت خودشیفته

ویژگی هایی مانند احساس بزرگ منشی، نیاز به تحسین و احساس استحقاق می توانند در این اختلال دیده شوند.

خوشه C

شامل:

• اختلال شخصیت اجتنابی
• اختلال شخصیت وابسته
• اختلال شخصیت وسواسی اجباری

شخصیت اجتنابی

ویژگی های اصلی شامل:

• احساس بی کفایتی
• حساسیت به ارزیابی منفی
• ترس از طرد شدن
• اجتناب از روابط یا موقعیت های اجتماعی

است.

شخصیت وابسته

فرد نیاز شدید به مراقبت شدن دارد و ممکن است برای تصمیم گیری، حمایت و اطمینان گرفتن بیش از حد به دیگران وابسته باشد.

شخصیت وسواسی اجباری

با اشتغال ذهنی گسترده به نظم، کمال گرایی، کنترل و انعطاف ناپذیری همراه است.

نکته مهم: اختلال شخصیت وسواسی اجباری با OCD یکسان نیست.

اختلالات مرتبط با مصرف مواد

در آسیب شناسی روانی باید با مفهوم اختلال مصرف مواد و پیامدهای آن نیز آشنا بود.

مصرف مشکل ساز مواد می تواند بر عملکرد فرد در حوزه های مختلف زندگی تاثیر بگذارد.

در بررسی این اختلالات، مواردی مانند:

• ناتوانی در کنترل مصرف
• ادامه مصرف با وجود پیامدهای منفی
• اختلال در عملکرد اجتماعی یا شغلی
• میل شدید به مصرف
• تحمل
• علائم ترک

اهمیت دارند.

اختلالات عصبی شناختی

اختلالات عصبی شناختی شامل تغییراتی در حوزه هایی مانند:

• توجه
• عملکرد اجرایی
• یادگیری و حافظه
• زبان
• ادراک حرکتی
• شناخت اجتماعی

هستند.

در برخی از این اختلالات، افت شناختی می تواند به دلیل بیماری های جسمانی، بیماری های عصبی یا عوامل دیگر ایجاد شود.

برای مطالعه آزمون، شناخت تفاوت میان اختلالات عصبی شناختی و اختلالات روانی اهمیت دارد.

نکات مهم برای مطالعه آسیب شناسی روانی

برای آمادگی بهتر در آزمون صلاحیت حرفه ای روانشناسی، بهتر است آسیب شناسی روانی را صرفا به صورت حفظ کردن نام اختلالات مطالعه نکنید.

برای هر اختلال این موارد را یاد بگیرید:

1. ویژگی های اصلی
2. علائم شاخص
3. ملاک های تشخیصی
4. مدت و الگوی علائم
5. تفاوت با اختلالات مشابه
6. ویژگی های افتراقی
7. سناریوهای بالینی

در سوالات سناریومحور معمولا اطلاعاتی درباره سن، رفتار، روابط، افکار، هیجانات و عملکرد فرد ارائه می شود و داوطلب باید بر اساس این اطلاعات محتمل ترین اختلال را تشخیص دهد.

به همین دلیل، تمرین سوالات بالینی می تواند در کنار مطالعه DSM-5-TR به تثبیت مطالب کمک کند.

آسیب شناسی روانی یکی از مباحث گسترده و مهم در روانشناسی است. برای مرور این بخش، شناخت اختلالات اضطرابی، افسردگی، دوقطبی، اختلالات روان پریشی، اختلالات شخصیت، اختلالات مرتبط با تروما، اختلالات وسواس، اختلالات مرتبط با مصرف مواد و اختلالات عصبی شناختی اهمیت زیادی دارد.

در مطالعه اختلالات شخصیت نیز بهتر است ابتدا سه خوشه A، B و C را به خوبی یاد بگیرید و سپس ویژگی های هر اختلال را با یکدیگر مقایسه کنید.

نکته مهم در مطالعه آزمون: در سوالات بالینی به یک علامت منفرد تکیه نکنید. مجموعه علائم، الگوی رفتاری، مدت و شدت علائم و میزان اختلال در عملکرد را در کنار هم بررسی کنید.

DSM-5-TR یکی از منابع مهم برای شناخت و بررسی اختلالات روانی است.

تست آسیب شناسی روانی

سوال ۱

مرد ۳۵ ساله ای در محیط کار به شدت به دیده شدن و جلب توجه دیگران اهمیت می دهد. هنگام صحبت کردن درباره مسائل روزمره، هیجانات خود را بسیار نمایشی و اغراق آمیز نشان می دهد و زمانی که توجه دیگران به فرد دیگری جلب می شود، ناراحت می شود. کدام تشخیص محتمل تر است؟

1. اختلال شخصیت نمایشی
2. اختلال شخصیت وسواسی اجباری
3. اختلال شخصیت اجتنابی
4. اختلال شخصیت اسکیزوئید

پاسخ صحیح: ۱

سوال ۲

زن ۲۸ ساله ای به دلیل ترس شدید از طرد شدن، در روابط خود رفتارهای تکانشی دارد. روابط او بسیار بی ثبات هستند و خلق او در مدت کوتاهی تغییر می کند. همچنین گاهی برای جلوگیری از تنها ماندن، رفتارهای افراطی انجام می دهد. کدام اختلال محتمل تر است؟

1. اختلال شخصیت وابسته
2. اختلال شخصیت مرزی
3. اختلال شخصیت پارانوئید
4. اختلال شخصیت خودشیفته

پاسخ صحیح: ۲

سوال ۳

مرد ۴۲ ساله ای تقریبا همیشه درباره نیت اطرافیان خود سوءظن دارد. تصور می کند همکارانش اطلاعات شخصی او را علیه وی استفاده می کنند و رفتارهای معمول دیگران را نشانه ای از قصد بدخواهانه می داند. کدام تشخیص محتمل تر است؟

1. اختلال شخصیت اسکیزوئید
2. اختلال شخصیت نمایشی
3. اختلال شخصیت پارانوئید
4. اختلال شخصیت وابسته

پاسخ صحیح: ۳

سوال ۴

مرد ۲۹ ساله‌ای طی چند ماه اخیر تقریباً در بیشتر روزها درباره مسائل مختلف مانند وضعیت مالی، سلامت خانواده، کار و آینده خود نگرانی شدید دارد. او می‌گوید کنترل کردن این نگرانی برایش دشوار است و دچار بی‌قراری، تنش عضلانی و اختلال خواب شده است. نگرانی او محدود به یک موقعیت یا موضوع خاص نیست. کدام تشخیص محتمل‌تر است؟

1. اختلال پانیک
2. اختلال اضطراب فراگیر
3. اختلال اضطراب اجتماعی
4. اختلال وسواس فکری عملی

پاسخ صحیح: ۲

سوال ۵

زنی ۳۸ ساله بارها قفل در خانه را بررسی می کند و با وجود اطمینان از بسته بودن آن، احساس می کند باید دوباره آن را بررسی کند. این رفتار برای کاهش اضطراب ناشی از افکار مزاحم او انجام می شود. کدام گزینه مناسب تر است؟

1. اختلال اضطراب اجتماعی
2. اختلال شخصیت وسواسی اجباری
3. اختلال وسواس فکری عملی
4. اختلال شخصیت وابسته

پاسخ صحیح: ۳